Jak skrócić „koszmarną kolejkę” dzieci do bezpiecznego domu?
FDI podpowiada organizatorom pieczy zastępczej w „Poradniku Dobrych Praktyk”
Około 70 tysięcy dzieci ujawnionych jako doznające przemocy w procedurze Niebieskich Kart. Ponad 1850 czekających na miejsce w pieczy zastępczej tylko w pierwszym kwartale 2026 roku. Mając świadomość jak poważnym problemem jest krzywdzenie dzieci w Polsce i w jak wielu momentach procedury zawodzą, Fundacja Dobrych Inicjatyw przygotowała i przesłała do wszystkich Powiatowych Centrów Pomocy Rodzinie oraz władz powiatowych i wojewódzkich w Polsce „Poradnik dobrych praktyk dla organizatorów pieczy zastępczej”. Celem publikacji jest upowszechnienie sprawdzonych lokalnych rozwiązań, które mogą wzmacniać system pieczy zastępczej i skracać czas oczekiwania dzieci na bezpieczne miejsce do życia.
Jednym z najbardziej dramatycznych przejawów kryzysu w pieczy zastępczej jest tzw. „koszmarna kolejka” dzieci do pieczy — sytuacja, w której sąd rodzinny wydaje postanowienie o konieczności zabezpieczenia dziecka poza rodziną biologiczną, ale system nie dysponuje wolnym miejscem. W pierwszym kwartale 2026 r. liczba dzieci oczekujących na miejsce w pieczy przekroczyła 1850.
Jest to szczególnie niebezpieczna sytuacja, gdyż za tą liczbą stoją historie konkretnych dzieci, które często doświadczyły już przemocy, zaniedbania albo głębokiego poczucia zagrożenia. Wg. danych „Zespołu do spraw analizy zdarzeń, na skutek których małoletni poniósł śmierć lub doznał ciężkiego uszczerbku na zdrowiu”, powołanego w ramach tzw. „Ustawy Kamilka”, ok. połowa zgłaszanych do Zespołu zdarzeń dot. umyślnej przemocy wobec dzieci miała skutek śmiertelny[1]. To pokazuje, że każdy tydzień oczekiwania na miejsce w pieczy zastępczej może oznaczać dla dzieci dalszą ekspozycję na ryzyko przemocy lub śmierci, tak jak miało to miejsce w przypadku Kamilka z Częstochowy w 2023 r. Problem nie dotyczy wyłącznie braku miejsc. Dotyczy także tego, czy instytucje potrafią szybko wymieniać informacje, wspólnie oceniać ryzyko i reagować zanim sytuacja stanie się dramatem.
Dzieci nie mogą czekać na bezpieczny dom
Fundacja Dobrych Inicjatyw od lat pracuje z dziećmi i młodzieżą z pieczy zastępczej oraz z bliska obserwuje konsekwencje systemowych braków, dlatego zdecydowała się pokazać że są w Polsce miejsca, w których mimo trudnych warunków udaje się działać skutecznie.
— Widzimy, że system pieczy zastępczej potrzebuje zarówno konkretnych narzędzi wynikających z nowych przepisów, nad którymi trwają prace legislacyjne, jak i inspiracji oraz sprawdzonych rozwiązań do natychmiastowego zastosowania. Poradnik powstał po to, by dobre praktyki nie pozostawały lokalnymi wyjątkami, lecz mogły być adaptowane przez inne powiaty w całym kraju. By takie historie jak ta ośmioletniego Kamilka z Częstochowy już się nie powtarzały, a lokalne instytucje, które są pierwszą linią ochrony dzieci, wiedziały na co warto stawiać w celu organizacji pieczy tak by była efektywna. Każde rozwiązanie, które wzmacnia rodzinę zastępczą, poprawia współpracę instytucji albo skraca czas oczekiwania dziecka na bezpieczne miejsce, ma realne znaczenie — mówi Bartłomiej Jojczyk, prezes Fundacji Dobrych Inicjatyw.
Dobre praktyki z powiatów, które działają skutecznie
Poradnik powstał na podstawie doświadczeń czterech powiatów: bełchatowskiego, bialskiego, będzińskiego i lęborskiego. Fundacja przeanalizowała rozwiązania stosowane przez tamtejsze PCPR-y, rozmawiała z kadrą instytucji oraz rodzinami zastępczymi, a także przyglądała się temu, jak lokalne systemy wsparcia działają w praktyce. Jak wskazuje FDI, wybrane powiaty pokazują, że nawet przy tych samych ramach prawnych i wyzwaniach systemowych dobro dzieci jest możliwe do osiągnięcia — kluczowe są sposoby organizacji pracy, dbanie o jakość relacji z rodzinami zastępczymi, jakość współpracy z sądami i gminami, elastyczność działania oraz gotowość do szukania dodatkowych zasobów.
Publikacja ma charakter praktyczny i inspiracyjny — pokazuje mechanizmy, które można dostosowywać do lokalnych warunków. Wśród opisanych rozwiązań znalazły się m.in. aktywna rekrutacja kandydatów na rodziny zastępcze, realistyczna komunikacja o tej roli, angażowanie obecnych rodzin zastępczych jako ambasadorów, rozwijanie rodzin zawodowych, szybkie, lokalne szkolenia, wsparcie rodzin spokrewnionych, działania przeciwdziałające wypaleniu rodzin zastępczych oraz budowanie stałych kanałów współpracy między PCPR-ami, sądami, gminami, kuratorami i organizacjami społecznymi.
W poradniku znalazły się również dobre praktyki dotyczące usamodzielniania wychowanków pieczy zastępczej. Fundacja Dobrych Inicjatyw zwraca uwagę, że skuteczne wsparcie młodych ludzi nie może kończyć się na wypłacie świadczeń finansowych. Potrzebne są także kompetencje społeczne i zawodowe, mentoring, wsparcie psychologiczne, kursy, korepetycje, praktyczny „trening dorosłości” i zasób mieszkań treningowych.
Współpraca kluczem do sukcesu
Szczególnie ważnym przesłaniem poradnika jest zmiana sposobu myślenia o współpracy na linii instytucja ( w tym przypadku PCPR) a obywalel (tutaj: rodzina zastępcza). Fundacja podkreśla, że powinny być one traktowane nie jak petenci instytucji, lecz jak równorzędni partnerzy systemu — osoby, które przyjmują na siebie ogromną odpowiedzialność i potrzebują realnego, stałego wsparcia.
Istotnym elementem projektu jest jego ogólnopolska skala. Fundacja Dobrych Inicjatyw przesłała poradnik do wszystkich PCPR-ów oraz władz powiatowych i wojewódzkich w Polsce. Celem jest zaproszenie samorządów i organizatorów pieczy zastępczej do rozmowy o tym, jak lokalnie wzmacniać system wsparcia, ponieważ skuteczne działanie pieczy zastępczej jest efektem współpracy lokalnych władz różnych szczebli i urzędów: PCPR-ów, sądów, gmin, kuratorów, szkół, poradni, organizacji pozarządowych i władz samorządowych.
— Dzieci nie mogą czekać na bezpieczne miejsce tygodniami lub miesiącami. Dlatego potrzebujemy działań, które są szybkie, mądre i oparte na współpracy. Ten poradnik jest kolejnym krokiem w szerszych działaniach Fundacji na rzecz poprawy systemu pieczy zastępczej. Chcemy wzmacniać dobre rozwiązania i wspierać tych, którzy każdego dnia organizują pomoc dzieciom — podkreśla Bartłomiej Jojczyk, prezes Fundacji Dobrych Inicjatyw.
„Poradnik dobrych praktyk dla organizatorów pieczy zastępczej” jest dostępny na stronie Fundacji Dobrych Inicjatyw: https://fdi.org.pl/blog/2026/05/28/dobre-praktyki-piecza-zastepcza-poradnik-pcpr/
Fundacja Dobrych Inicjatyw od 12 lat upomina się o prawa dzieci i młodzieży wychowującej się w pieczy zastępczej. Wspiera wychowanków mieszkających w 35 placówkach opiekuńczo-wychowawczych (tzw. domach dziecka) z małych miejscowości i terenów wiejskich w Polsce. Więcej na stronie: www.fdi.org.pl.
[1] Dane za: Wirtualna Polska, „Jak rząd nie chroni dzieci przed przemocą. «Czasami jestem bezradny»”, rozmowa Magdy Mieśnik i Michała Janczury z mec. Grzegorzem Wroną, 16 marca 2026 r.
